Wat betekent collageen? De oorsprong en geschiedenis van collageen
Collageen. Tegenwoordig kom je het woord overal tegen. In collageenpoeders, supplementen, huidverzorging en artikelen over huid, botten en gewrichten. Maar heb je je ooit afgevraagd waar de naam collageen eigenlijk vandaan komt?
De betekenis blijkt verrassend letterlijk te zijn. Het woord collageen is namelijk afgeleid van woorden die verwijzen naar lijm en vormen of produceren.
Collageen komt van nature voor in mensen en dieren en bestaat al vele miljoenen jaren. Wat mensen wel stap voor stap hebben ontdekt, is wat collageen is, hoe het is opgebouwd en waarom het zo’n belangrijke structurele rol heeft in het lichaam.
In dit artikel duiken we daarom in de bijzondere geschiedenis achter collageen.
Wat betekent het woord collageen?
De naam collageen vindt zijn oorsprong in het Grieks. Het eerste gedeelte komt van het Griekse woord kólla (κόλλα), dat lijm betekent.
Het tweede gedeelte is afgeleid van -genēs / -gène, dat verband houdt met ontstaan, vormen of produceren.
Vrij vertaald betekent collageen dus iets als: ‘lijmvormend’ of ‘lijmproducerend’.
De moderne term kwam in de negentiende eeuw in gebruik via het Franse collagène. De naam werd gebruikt voor het bestanddeel van bindweefsel dat bij verhitting gelatine kon vormen. En juist daar wordt de oorsprong van de naam interessant.
Waarom werd collageen met ‘lijm’ geassocieerd?
Om dat te begrijpen moeten we terug naar een tijd waarin niemand ooit van collageenpeptiden, aminozuren of een triple helix had gehoord.
Mensen ontdekten duizenden jaren geleden al dat bepaalde delen van dieren konden worden gekookt om een kleverige substantie te produceren.
Vooral huiden, botten, pezen en ander bindweefsel waren hiervoor geschikt.
Wanneer collageenrijk materiaal langdurig wordt verwarmd, verandert de structuur van het collageen. Daarbij kan uiteindelijk gelatine ontstaan.
Benieuwd naar het verschil? Lees dan ook onze blog over collageen vs gelatine.
Die gelatineachtige substantie kon als natuurlijke lijm worden gebruikt. Collageen werd daardoor eeuwenlang indirect gebruikt, zonder dat mensen wisten dat ze met een specifiek eiwit te maken hadden.
Collageen werd duizenden jaren geleden al gebruikt
Het gebruik van collageenrijke dierlijke materialen is veel ouder dan de wetenschappelijke naam collageen.
Archeologisch onderzoek heeft zelfs collageengebaseerde coatings aangetoond op voorwerpen die duizenden jaren oud zijn. In de Nahal Hemar-grot in het huidige Israël zijn bijvoorbeeld resten gevonden uit ongeveer 8200 tot 7300 voor Christus waarbij collageenrijke materialen als coating werden gebruikt.
Ook oude beschavingen gebruikten dierlijke lijmen voor allerlei toepassingen. Denk bijvoorbeeld aan:
- het verlijmen van materialen
- houtbewerking
- meubels
- gebruik in kunst en decoratie
- het behandelen van gebruiksvoorwerpen
De mens maakte dus al gebruik van de eigenschappen van collageen duizenden jaren voordat iemand wist wat een eiwit überhaupt was.
Wie heeft collageen uitgevonden?
Niemand. Dat is eigenlijk het belangrijkste onderscheid wanneer we over de geschiedenis van collageen praten.
Collageen is geen menselijke uitvinding. Het is een natuurlijk structureel eiwit dat voorkomt in het dierenrijk en ook van nature in ons eigen lichaam aanwezig is.
Wetenschappers hebben collageen dus niet uitgevonden. Ze hebben het geïdentificeerd, benoemd en steeds beter leren begrijpen.
Je kunt het vergelijken met zuurstof. Mensen hebben zuurstof niet gemaakt, wetenschappers hebben uiteindelijk ontdekt wat het was en hoe het zich gedraagt. Zo ging het ook met collageen.
Wanneer kreeg collageen zijn naam?
Hoewel mensen collageenrijke materialen al duizenden jaren gebruikten, verscheen de wetenschappelijke naam pas veel later.
In de negentiende eeuw werd de term collagène gebruikt om het onderdeel van bindweefsel te beschrijven dat na koken gelatine oplevert. Via het Frans ontstond vervolgens ook het Engelse collagen en het Nederlandse collageen.
Dat verklaart ook waarom de oorspronkelijke naam vooral verwijst naar het maken van lijm en gelatine.
Wetenschappers kenden toen namelijk nog lang niet alle biologische functies en de precieze moleculaire structuur die we tegenwoordig aan collageen toeschrijven.
De naam ontstond vanuit iets wat men daadwerkelijk kon waarnemen: je verwarmt collageenrijk bindweefsel en er ontstaat een gelatineachtige, kleverige substantie.
Van ‘lijmstof’ naar één van de belangrijkste eiwitten van het lichaam
In de negentiende eeuw veranderde onze kennis van het menselijk lichaam razendsnel.
Door verbeteringen in microscopen en histologische technieken konden wetenschappers weefsels steeds nauwkeuriger bestuderen. Daarbij werd duidelijk dat bindweefsel karakteristieke vezels bevatte.
Later bleek dat collageen een belangrijke bouwsteen vormt van de extracellulaire matrix.
Die extracellulaire matrix vind je door het hele lichaam terug, zelfs rondom de darmwand. In onze blog over collageen en de darmen leggen we uit welke rol collageen daar speelt.
De extracellulaire matrix kun je zien als het netwerk rondom onze cellen dat weefsels structuur en ondersteuning geeft. Collageen is een belangrijk onderdeel van dat netwerk en komt onder andere voor in:
- huid
- botten
- kraakbeen
- pezen
- banden
- bloedvaten
- tanden
- en ander bindweefsel
Dat komt doordat er niet één soort collageen bestaat. Er zijn verschillende collageentypes met ieder hun eigen plaats en functie in het lichaam. Lees hier meer over collageen type I, II, III en andere collageentypes.
De vergelijking met ‘lijm’ blijkt achteraf dus eigenlijk verrassend toepasselijk. Niet omdat collageen letterlijk lijm is, maar omdat het een belangrijke bijdrage levert aan de structuur en samenhang van weefsels.
Wanneer ontdekten wetenschappers hoe collageen eruitziet?
Dat gebeurde pas veel later. Aan het begin van de twintigste eeuw wisten onderzoekers inmiddels dat collageen een karakteristieke vezelstructuur had, maar de precieze moleculaire opbouw was nog onbekend.
Vanaf de jaren dertig werden technieken zoals röntgendiffractie gebruikt om collageenvezels nader te onderzoeken.
Hiermee kregen onderzoekers aanwijzingen dat collageen een sterk geordende moleculaire structuur heeft.
De grote doorbraak volgde in de jaren vijftig. Onderzoekers ontdekten dat het karakteristieke collageenmolecuul is opgebouwd uit drie polypeptideketens die samen een drievoudige helix vormen: de beroemde triple helix van collageen.
Die ketens zijn opgebouwd uit aminozuren, waarbij vooral glycine, proline en hydroxyproline kenmerkend zijn voor collageen. Lees hier meer over de aminozuren in collageen.
En juist die structuur helpt verklaren waarom collageen zulke bijzondere mechanische eigenschappen heeft.
Dus: is collageen hetzelfde als gelatine?
Nee. De geschiedenis van de naam zorgt soms voor verwarring.
Collageen en gelatine zijn aan elkaar verwant, maar ze zijn niet hetzelfde.
Collageen heeft in zijn oorspronkelijke vorm een sterk georganiseerde driedubbele helixstructuur.
Wanneer collageen langdurig wordt verwarmd, raakt die structuur verstoord. Het collageen wordt als het ware gedenatureerd en kan worden omgezet in gelatine. Daarom kon men vroeger uit huiden, botten en pezen dierlijke lijm maken.
En daarom kreeg collageen uiteindelijk een naam die letterlijk naar het produceren van lijm verwijst.
Wat een naam van duizenden jaren geschiedenis kan vertellen
Wanneer je vandaag een pot collageenpoeder ziet staan, denk je waarschijnlijk niet meteen aan prehistorische lijm, archeologische vondsten of wetenschappers die met röntgenstraling vezels onderzochten.
Toch zit die hele geschiedenis verborgen in één woord: collageen.
De naam verwijst naar het Griekse woord voor lijm, omdat mensen al heel vroeg ontdekten dat collageenrijk dierlijk weefsel na koken een kleverige substantie kon vormen. Eeuwen later kreeg deze stof een wetenschappelijke naam.
En pas in de twintigste eeuw ontdekten onderzoekers hoe bijzonder de moleculaire structuur werkelijk is: drie eiwitketens die samen de karakteristieke triple helix van collageen vormen.
Wat ooit vooral bekendstond als de grondstof waaruit dierlijke lijm kon worden gemaakt, kennen we tegenwoordig als een complete familie van belangrijke structurele eiwitten.
Conclusie: van ‘lijm’ tot een van onze belangrijkste structurele eiwitten
Collageen betekent vrij vertaald ‘lijmvormend’.
De oorsprong van die naam ligt duizenden jaren terug. Mensen ontdekten al vroeg dat het koken van collageenrijke dierlijke weefsels een kleverige, gelatineachtige substantie opleverde.
Pas in de negentiende eeuw kreeg het materiaal zijn moderne wetenschappelijke naam. Daarna duurde het nog tientallen jaren voordat onderzoekers begonnen te begrijpen hoe bijzonder collageen werkelijk is.
Van de ontdekking van collageenvezels tot de triple helix en van procollageen tot de verschillende collageentypen die we vandaag kennen: onze kennis over collageen is door de eeuwen heen enorm veranderd.
Maar de oorspronkelijke naam is gebleven. En eigenlijk past die nog steeds verrassend goed bij een eiwit dat zo’n belangrijke structurele rol speelt in het lichaam.
Veelgestelde vragen over collageen
Het woord collageen is afgeleid van het Griekse kólla, dat ‘lijm’ betekent, gecombineerd met een uitgang die verwijst naar vormen of produceren. De naam kan daarom vrij worden vertaald als ‘lijmvormend’.
Het moderne woord is afkomstig van het negentiende-eeuwse Franse collagène, dat gebaseerd is op Griekse woorddelen.
Niemand heeft collageen uitgevonden. Collageen is een natuurlijk eiwit dat voorkomt in mensen en dieren. Wetenschappers hebben het eiwit in de loop van de negentiende en twintigste eeuw steeds verder geïdentificeerd en onderzocht.
Er bestaat niet één exacte datum waarop collageen werd ‘ontdekt’. Mensen maakten al duizenden jaren gebruik van collageenrijk materiaal. De wetenschappelijke term collageen kwam in de negentiende eeuw in gebruik, terwijl de moleculaire structuur vooral in de twintigste eeuw werd ontrafeld.
Collageenrijk bindweefsel kan bij verhitting worden omgezet in gelatine. Dergelijke materialen werden vroeger gebruikt om dierlijke lijm te maken. Daar dankt collageen zijn naam aan.
Wil jij een kwalitatief collageensupplement voor je huid, haar en nagels?
Het is tijd om het juiste collageensupplement te kiezen zodat je lichaam de ondersteuning krijgt, die het verdient. Met Collagen Boost heb je de all-in-one formule ter ondersteuning van je huid, haar en nagels.
Ontdek zelf waarom duizenden mensen vertrouwen op Collagen Boost.
